46% seniorów zetknęło się z próbą oszustwa. Oto co mówią najnowsze dane

Skala zjawiska w Polsce

Kiedy mówimy o oszustwach wobec seniorów, nie posługujemy się przypuszczeniami. Mamy twarde dane | i są one alarmujące. Według raportu Banku Pocztowego „Cyberdojrzali" z 2025 roku, aż 46% polskich seniorów miało bezpośredni kontakt z próbą wyłudzenia pieniędzy lub danych osobowych w środowisku cyfrowym. To oznacza, że niemal co druga osoba po 60. roku życia otrzymała fałszywy e-mail, podejrzany SMS, telefon od rzekomego pracownika banku lub została przekierowana na stronę phishingową.

Skala strat finansowych jest równie niepokojąca. Z danych Komendy Głównej Policji za rok 2024 wynika, że łączna kwota pieniędzy utraconych przez seniorów w wyniku oszustw wyniosła ponad 156 milionów złotych. To suma, która obejmuje zarówno klasyczne metody | jak oszustwo „na wnuczka" czy „na policjanta" | jak i nowsze techniki wykorzystujące technologię: fałszywe platformy inwestycyjne, deepfake'owe rozmowy wideo czy klonowanie głosu za pomocą sztucznej inteligencji.

Równolegle zespół CERT Polska, odpowiedzialny za reagowanie na incydenty komputerowe, zarejestrował w 2024 roku ponad 260 tysięcy incydentów związanych z cyberbezpieczeństwem | wzrost o prawie 30% w stosunku do roku poprzedniego. Znaczna część tych incydentów dotyczyła ataków phishingowych, w tym kampanii wymierzonych bezpośrednio w osoby starsze, które dopiero uczą się korzystać z nowych technologii.

Co istotne, statystyki te obejmują jedynie przypadki zgłoszone. Eksperci szacują, że rzeczywista skala zjawiska może być dwu-, a nawet trzykrotnie wyższa. Wiele osób starszych nie zgłasza oszustw | z poczucia wstydu, z braku świadomości, że padły ofiarą manipulacji, lub po prostu dlatego, że nie wiedzą, do kogo się zwrócić.

A co na Węgrzech?

Projekt ODYSSEY realizowany jest w dwóch krajach | Polsce i na Węgrzech | dlatego warto przyjrzeć się sytuacji również po drugiej stronie granicy. Dane węgierskiego Narodowego Banku (MNB) za pierwszy kwartał 2024 roku rysują obraz nie mniej niepokojący. Straty poniesione przez obywateli Węgier w wyniku oszustw finansowych online sięgnęły 13 miliardów forintów (ok. 140 mln złotych) w samym tylko pierwszym kwartale roku. W ujęciu rocznym kwota ta może przekraczać 50 miliardów forintów.

Według węgierskich badań, aż 57% aktywnych internautów w tym kraju zetknęło się z co najmniej jedną formą próby oszustwa online | od fałszywych ofert inwestycyjnych, przez oszustwa na portalach sprzedażowych, po phishing bankowy. Na Węgrzech, podobnie jak w Polsce, osoby starsze są nieproporcjonalnie często ofiarami. Wynika to z kilku czynników: mniejszego doświadczenia z technologiami cyfrowymi, większego zaufania do autorytetów instytucjonalnych (banki, policja, urzędy) oraz izolacji społecznej, która sprawia, że seniorzy rzadziej weryfikują podejrzane sytuacje z bliskimi.

Wspólnym mianownikiem dla obu krajów jest to, że przestępcy coraz lepiej dostosowują swoje metody do lokalnego kontekstu. Na Węgrzech popularne są oszustwa „na kuriera" oraz fałszywe SMS-y od firmy kurierskiej, w Polsce | metoda „na wnuczka" i „na policjanta". Niezależnie od scenariusza, mechanizm jest zawsze ten sam: wytworzenie presji czasu, wzbudzenie strachu i zablokowanie racjonalnego myślenia.

Dobra wiadomość: edukacja działa

Na tle tych niepokojących danych jest jednak coś, co daje nadzieję. Zarówno polskie, jak i węgierskie badania pokazują, że świadomość seniorów na temat zagrożeń cyfrowych rośnie | i to rośnie szybko. W raporcie „Cyberdojrzali" z 2025 roku 62% respondentów powyżej 60. roku życia zadeklarowało, że potrafi rozpoznać co najmniej jeden typ oszustwa internetowego (np. phishing e-mailowy). To o 14 punktów procentowych więcej niż w analogicznym badaniu sprzed dwóch lat.

Co więcej, raport pokazuje paradoksalny obraz: seniorzy, którzy przeszli choćby podstawowe szkolenie z cyberbezpieczeństwa, okazują się jedną z najrozsądniejszych grup użytkowników internetu. Częściej niż młodsi użytkownicy sprawdzają nadawcę wiadomości, unikają klikania w nieznane linki i korzystają z dwuetapowej weryfikacji logowania. Różnica polega na tym, że potrzebują więcej czasu i cierpliwości, żeby przyswoić nowe nawyki | ale kiedy już to zrobią, traktują zasady bezpieczeństwa bardzo poważnie.

Badania prowadzone przez Centrum Edukacji Finansowej przy WIB (Warszawskim Instytucie Bankowości) potwierdzają tę tezę: seniorzy, którzy uczestniczyli w warsztatach stacjonarnych, wykazywali o 40% wyższy poziom rozpoznawalności zagrożeń phishingowych niż ci, którzy nie mieli dostępu do żadnej formy edukacji cyfrowej. To dowód, że inwestycja w edukację seniorów to nie abstrakcyjny postulat | to mierzalny efekt.

Gdzie są luki?

Przygotowując podstawy merytoryczne dla projektu ODYSSEY, przeprowadziliśmy systematyczny przegląd 25 publikacji naukowych opublikowanych w latach 2009-2025. Wykorzystaliśmy w tym celu narzędzie Elicit, umożliwiające przeszukiwanie bazy ponad 138 milionów artykułów akademickich z użyciem sztucznej inteligencji. Naszym celem było zidentyfikowanie najważniejszych luk w dotychczasowej edukacji seniorów w obszarze bezpieczeństwa finansowego i cyfrowego.

Wyniki przeglądu ujawniły kilka krytycznych niedostatków. Po pierwsze, brak jest dedykowanych programów edukacyjnych, które łączyłyby wiedzę o bezpieczeństwie cyfrowym z praktycznym kontekstem finansowym. Większość istniejących materiałów albo jest zbyt techniczna (skierowana do specjalistów IT), albo zbyt ogólnikowa (plakaty informacyjne, ulotki). Seniorzy potrzebują materiałów, które krok po kroku przeprowadzą ich przez realne scenariusze | od rozpoznania fałszywego SMS-a po prawidłową reakcję na podejrzany telefon.

Po drugie, niemal żadna z przeanalizowanych publikacji nie uwzględniała aspektu emocjonalnego oszustw. Tymczasem to właśnie emocje | strach o bliskich, lęk przed utratą oszczędności, presja czasu | są głównym narzędziem oszustów. Skuteczna edukacja musi nie tylko przekazywać wiedzę, ale także uczyć rozpoznawania i zarządzania emocjami w sytuacjach stresowych.

Po trzecie, brakuje materiałów w językach narodowych dostosowanych do lokalnych realiów prawnych i kulturowych. Większość programów edukacyjnych powstaje w języku angielskim i dotyczy kontekstu amerykańskiego lub zachodnioeuropejskiego. Polscy i węgierscy seniorzy potrzebują materiałów, które odnoszą się do ich codzienności | do ich banku, ich operatora telefonicznego, ich ulubionego portalu informacyjnego.

Co wynikło z przeglądu badań?

Przegląd wskazał siedem kluczowych obszarów, w których edukacja seniorów wymaga pilnego uzupełnienia: (1) rozpoznawanie phishingu wielokanałowego, (2) bezpieczne korzystanie z bankowości mobilnej, (3) ochrona tożsamości cyfrowej, (4) reagowanie na deepfake i klonowanie głosu, (5) bezpieczne zakupy online, (6) zarządzanie hasłami i uwierzytelnianie dwuskładnikowe, (7) rozpoznawanie manipulacji emocjonalnej. Każdy z tych obszarów został uwzględniony w kursie ODYSSEY.

Co możesz zrobić już teraz?

Niezależnie od tego, czy jesteś seniorem, opiekunem, czy edykatorem | jest jedna zasada, którą warto zapamiętać i przekazać dalej. To zasada Z-Z-Z, promowana przez Komendę Główną Policji:

• Zatrzymaj się | nie działaj pod wpływem emocji. Oszuści wywierają presję czasu, żebyś nie miał chwili na refleksję. Każda prośba o natychmiastowe działanie to sygnał ostrzegawczy.
• Zastanów się | czy ta sytuacja ma sens? Czy bank naprawdę dzwoniłby z prośbą o przelanie pieniędzy? Czy wnuczek naprawdę zadzwoniłby z obcego numeru? Zadaj sobie te pytania, zanim podejmiesz jakiekolwiek działanie.
• Zadzwoń | skontaktuj się z osobą, za którą podaje się rozmówca. Ale nie oddzwaniaj na numer, z którego dzwonił | sam wyszukaj właściwy numer w książce telefonicznej, na stronie banku lub w kontaktach telefonu. Jeden telefon weryfikacyjny może uratować oszczędności całego życia.

Ta prosta zasada jest skuteczna, ponieważ trafia w sam rdzeń mechanizmu oszustwa. Przestępcy liczą na automatyczną reakcję | na to, że ofiara nie będzie miała czasu pomyśleć. Zasada Z-Z-Z przerywa ten automatyzm i daje czas na racjonalną ocenę sytuacji.

Jeśli chcesz poznać więcej narzędzi i technik ochrony przed oszustwami, zapraszamy do naszego bezpłatnego kursu ODYSSEY. Znajdziesz w nim sześć modułów tematycznych | od podstaw bezpieczeństwa cyfrowego, przez rozpoznawanie manipulacji, po praktyczne ćwiczenia z bankowości online | wszystko w języku polskim, z myślą o osobach 60+.